ORDER >> DZIEJE

Zarys dziejów Orderu Świętego Stanisława

Królewski Order Świętego Stanisława nawiązuje do znanych stowarzyszeń (zakonów) rycerskich jakie powstawały w XIV i XV wieku kiedy panowała na nie prawdziwa moda. Wówczas niemal każdy władca chciał mieć swój własny zakon, czyli po łacinie ordo. Stąd też bractwa owe zwano orderami (ang. order, franc. ordre, niem. Orden), a nazwa ta została potem przeniesiona na samą dystynkcję orderową (oznakę).

Wszystkie najstarsze polskie ordery ustanowione zostały dopiero w XVIII w. Główną przyczyną opóźnień w tej dziedzinie były właściwości ustrojowe I Rzeczypospolitej, które w imię równości szlacheckiej wykluczały stosowanie takich wyróżnień. Stanisław August Poniatowski po objęciu tronu nie tylko zachował ustanowiony wcześniej Order Orła Białego (1705), ale już po kilku miesiącach panowania powołał do życia nowy - Order Świętego Stanisława.

Od tej chwili oprócz dotychczasowych kawalerów "wstęgi błękitnej" (Orderu Orła Białego) pojawili się kawalerowie "wstęgi pąsowej" - tak nazywani od koloru wstęgi Orderu Świętego Stanisława. Nowy order ściśle związany z osobą monarchy, zapewniał poważanie w środowisku szlacheckim, otwierał drogę do urzędów i godności publicznych. Dedykując order św. Stanisławowi ze Szczepanowa monarcha (imiennik świętego) chciał nie tylko oddać hołd zamordowanemu w 1079 r. biskupowi, ale również przez jego rozdawnictwo wśród "możnych panów" zjednać sobie nowych, wpływowych zwolenników. Tak zasygnalizowane przez króla intencje mogły liczyć na szerokie poparcie i akceptację ówczesnej szlachty.

Św. Stanisław BM jest bowiem tym patronem Polski i Polaków, który symbolizuje jedność państwową oraz przeciwdziałanie despotyzmowi i samowoli władzy. Te wartości były i są cenne tym wszystkim, dla których dobro narodu i państwa są rzeczą nadrzędną.

Oficjalnie ustanowiony 7 maja 1765 r. statut razem z wysoką godnością nakładał na kawalerów sporo obowiązków. Zobowiązywał ich w szczególności do dozgonnej wierności królowi i Rzeczypospolitej, do wspomagania ubogich oraz udzielania pomocy "niewinnie uciśnionym", do regularnych świadczeń finansowych na Szpital Dzieciątka Jezus w Warszawie oraz na inne cele statutowe. Współbracia w Orderze byli także zobowiązani nieść zmarłemu kawalerowi "zbawienną pomoc za duszę jego" poprzez własne modły i zamawianie mszy św. w jego intencji.

Tworzenie zorganizowanej elity osób o wyznaczonych powinnościach, ceremoniał dekoracji połączony z pasowaniem, specjalny strój orderowy - to elementy właściwe obyczajowości dawnych zakonów rycerskich. Treść i forma kreacji kawalerów Orderu Świętego Stanisława stały się zatem kontynuacją tradycji, która w odniesieniu do odznaczeń państwowych dziś już zatraciła swój pierwotny sens.

Ustanowiony przez Stanisława Augusta Poniatowskiego Order Świętego Stanisława funkcjonował w Polsce przedrozbiorowej, Księstwie Warszawskim (1807-1815) i Królestwie Polskim (1815-1830). Po upadku Powstania Listopadowego w 1831 r. car Mikołaj I wcielił go do sytemu orderów Imperium Rosyjskiego pod nazwą Cesarko-Królewski Order Świętego Stanisława. Jako odznaczenie rosyjskie Order był utrzymywany przez kolejnych carów: Aleksandra II, Aleksandra III i Mikołaja II. Na przestrzeni tych lat wprowadzano do Orderu rozmaite zmiany, tak w insygniach jak i w zakresie praw i obowiązków wyróżnianych nim osób. Car Mikołaj II Romanow zrezygnował z wszystkich praw do tronu polskiego i jego honorów 25 grudnia 1916 r., a już 15 marca 1917 r. w wyniku rewolucji został zmuszony do abdykacji. Po tych wydarzeniach nadawanie Orderu wygasło. Odrodzona w 1918 r. Rzeczypospolita Polska i jej władze państwowe nie wznowiły nadawania Orderu Świętego Stanisława. Jednocześnie zabroniono noszenia Orderu w jego rosyjskiej wersji.

Pomysł reaktywowania Orderu Świętego Stanisława zrodził się na obczyźnie, w środowisku polskiej powojennej emigracji politycznej w Anglii. Jego główny odnowiciel Juliusz Nowina-Sokolnicki ze swoimi współpracownikami dekretem z dnia 9 czerwca 1979 r. ogłosił, że: Dla upamiętnienia dziewięćsetnej rocznicy męczeństwa wielkiego syna Narodu Polskiego, św. Stanisława ze Szczepanowa, biskupa krakowskiego, historycznego obrońcy praw ludzkich w imieniu chrześcijaństwa, niniejszym ustalany jest ponownie Order Świętego Stanisława. Przyjęto wówczas, że Order posiadać będzie pięć klas, a na jego czele stać będzie Wielki Mistrz Juliusz Nowina-Sokolnicki wspomagany przez Wielką Kapitułę z siedzibą w Londynie. Dalsze szczegóły opisujące m. in. cele Orderu, skład Kapituły, nazwy poszczególnych klas Orderu, opis insygniów oraz warunki przyznawania Orderu - zamieszczone zostały w Statucie Orderu Świętego Stanisława wydanym w Londynie dnia 11 listopada 1984 r. Order Świętego Stanisława w hierarchii odznaczeń zajął kolejne miejsce po najwyższym i najstarszym polskim odznaczeniu Orderze Orła Białego i odznaczeniu militarnym Orderze Virtuti Militari, poprzedzając Order "Polonia Restituta" ustanowiony w 1921 r.

W dniu 15 września 1990 r. Wielki Mistrz Juliusz Nowina-Sokolnicki wydał dekret, którym wydzielił Order Świętego Stanisława spod jurysdykcji Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie i utworzył własny, Suwerenny Order Świętego Stanisława jako międzynarodowe odznaczenie rycerskie, poświadczające braterstwo mężów wszystkich wiar i ras. Jednocześnie odpowiednio zmienił dotychczasowy Statut z 1984 r. i w jego miejsce wprowadził Konstytucję Orderu. W tej formule Juliusz Nowina-Sokolnicki nadawał Order do końca swojego życia (2009). Członkowie Bractwa Orderu Świętego Stanisława przyjmowali te wyróżnienia do 2001 r., przy czym - po powołaniu w 2002 r. krajowej Wielkiej Kapituły Orderu Świętego Stanisława - wszystkie nadania Orderu pochodzące od Wielkiego Mistrza Juliusza Nowiny-Sokolnickiego i "londyńskiej" Wielkiej Kapituły zostały poddane weryfikacji.

(S. Pagacz, Bractwo Orderu Świętego Stanisława 1996-2011, Kraków 2012, s. 10-13)

**********

wstecz



              Strona Bractwa Orderu Świętego Stanisława