PUBLIKACJE  >  ARTYKUŁY  >  SZCZEGÓŁY
2011-02-28
Order Świętego Stanisława
W bieżącym roku mija 15 lat działalności pierwszej krajowej kapituły wznowionego Orderu Świętego Stanisława. Wśród uhonorowanych tym odznaczeniem jest kilkanaście osób związanych z Brzeskiem i Tarnowem oraz okolicznymi miejscowościami. Niniejszy artykuł prezentuje skrótowe dzieje Orderu z uwzględnieniem założeń ideowych i jego najnowszej historii.

Order Świętego Stanisława to symbol królewskiego hołdu dla zamordowanego w 1079 r. krakowskiego biskupa Stanisława ze Szczepanowa. Na przestrzeni wieków Order przechodził burzliwe dzieje, lecz dziś ponownie jest polskim znakiem zaszczytnym, którym nagradzane są zasługi, cnoty obywatelskie i wybitne osiągnięcia wielu osób w kraju i zagranicą.

Datą ustanowienia Orderu Świętego Stanisława jest dzień 7 maja 1765 r" w którym król Stanisław August Poniatowski podpisał ustawę zawierającą statut orderowy. Kandydat do Orderu musiał udowodnić szlacheckie pochodzenie "po mieczu" i "po kądzieli" od czterech pokoleń. W zakres obowiązków uhonorowanego wchodziły: dozgonna wierność i życzliwość wobec króla i Rzeczypospolitej, wspomaganie ubogich i pomoc uciśnionym oraz świadczenia finansowe na cele statutowe. W oficjalnej hierarchii Order Świętego Stanisława zajmował drugie miejsce, bezpośrednio po najwyższym i najstarszym polskim odznaczeniu Orderze Orła Białego (1705 r.).

Główną odznakę Orderu stanowi złoty ośmiorożny krzyż maltański o ramionach na awersie pokrytych czerwoną emalią, pomiędzy którymi umieszczono cztery białe orły. Pośrodku krzyża na biało emaliowanej tarczy znajduje się wizerunek Św. Stanisława BM z pastorałem w ręku. Rewers odznaki jest złoty, a pośrodku znajduje się monogram królewski "S.A.R." (Stanislaus Augustus Rex). Do Orderu przynależy ośmiopromienna gwiazda z dewizą "Praemiando Incitat" (Nagradzając - Zachęca) (1).

Pierwsze nadania Orderu Świętego Stanisława miały miejsce w dzień imienin króla 8 maja 1765 r. Jak podaje Stanisław Łoza w tym dniu odbyła się pierwsza promocja 35 osób na kawalerów Orderu2. Za panowania Stanisława Augusta w latach 1765-1795 nadano ogółem 1744 Ordery, zaś w okresie Księstwa Warszawskiego (1807-1815) Fryderyk August, król saski i książę warszawski, dokonał 18 nominacji2. W Królestwie Polskim (1815-1830) pod berłem cara Rosji Aleksandra I, a następnie cara Mikołaja I - utrzymano nadawanie Orderu wprowadzając szereg zmian, w tym podzielono go na cztery klasy. W okresie Królestwa Polskiego Order otrzymało 1195 kawalerów. W 1831 r. po upadku Powstania Listopadowego car Mikołaj I polski Order Świętego Stanisława włączył do systemu orderów rosyjskich, a następnie wydał rozporządzenie, w którym m. in. zdecydował o zastąpieniu polskich orłów carskimi orłami dwugłowymi. W 1839 r. dokonano podziału Orderu na trzy klasy. W drugiej połowie XIX stulecia (za panowania carów Aleksandra II, Aleksandra III, Mikołaja II) Order Świętego Stanisława stał się powszechnym odznaczeniem rosyjskim. Otrzymywało go tysiące Rosjan, ale i wielu Polaków za wierną służbę cesarstwu. Ten w istocie już niepolski order, zupełnie stracił swą pierwotną wartość odznaczeniową. Z chwilą abdykacji cara Mikołaja II w marcu 1917 r. nadawanie Orderu wygasło. Odrodzona w 1918 r. Rzeczypospolita Polska i jej władze państwowe nie wznowiły nadawania Orderu Świętego Stanisława. Jego miejsce zajął nowo ustanowiony w 1921 r. Order Odrodzenia Polski (Polonia Restituta).

Nadawanie Orderu Świętego Stanisława zostało reaktywowane w 1979 r. w środowisku polskiej emigracji politycznej w Wielkiej Brytanii. Początkowo nadawano go na warunkach orderu państwowego głównie dla osób wspierających emigracyjne dążenia niepodległościowe, natomiast od 1990 r. - jako niezależne odznaczenie Juliusza Nowiny-Sokolnic-kiego, byłego ministra i jednego z alternatywnych Prezydentów RP na Uchodźstwie w latach 1972-1990. W wyniku jego działalności, to polskie odznaczenie stało się międzynarodowym orderem poświęconym idei braterstwa ludzi wszystkich wyznań i ras. Ten zapis w Dekrecie J. Nowiny-Sokolnickiego z dn. 15.09.1990 r. trącił fałszywym ekumenizmem i był powszechnie krytykowany. Tworzone wówczas struktury organizacyjne orderu (tzw. przeoraty) objęły wiele krajów o różnych kulturach. W swoim "Szkicu do autobiografii" Sokolnicki zanotował: W końcu 1999 roku Order Św. Stanisława miał ustanowione przeoraty w wielu stanach Stanów Zjednoczonych Ameryki, w Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Niemczech, we Włoszech, w Polsce, Czechach, Słowacji, Rumunii, Mołdawii, na Ukrainie, w Rosji, na Malajach, na Tajwanie i w Japonii. Juliusz Nowina-Sokolicki zmarł w 2009 r. w Colchester w Anglii, a pochowany został w Kałkowie-Godowie (woj. świętokrzyskie). W okresie swej trzydziestoletniej działalności w Orderze Świętego Stanisława odznaczył on około 3 tys. osób z ponad 30 krajów świata. Zasługą Juliusza Nowiny-Sokolnickiego jest to, że wespół z Janem Librontem4 z powodzeniem podjęli trud reaktywowania Orderu i związanej z nim aktywności społecznej (w latach 1950 - 1970 podobne próby podejmowane były we Włoszech gdzie utworzono Ordine di San Stanislao).

Królewski Order Świętego Stanisława jest głęboko zakorzeniony historyczne, a wybór jego patrona ma wyraźną wymowę ideową. Stanisław August poświęcił go głównemu Patronowi Polaków na wiekopomny wdzięczności dowód, za tak znakomite łaski i wstawiania się jego za nami do Boga (wg wstępu do Statutu z 1765 r.). Życie biskupa Stanisława ze Szczepanowa zakończone dramatem z 1079 r,, to również zapis męstwa i odwagi wyznania prawdy, która stanowi o szlachectwie ludzkiego ducha (Jan Paweł II, 1979 r.), to świetlany przykład męstwa chrześcijańskiego (Pius XII, 1953 r.). Kult św. Stanisława BM ma wielorakie znaczenie, a jego treść znakomicie wpisuje się w etos rycerski. Łacińska nazwa Ordo Sancti Stanislai w trafny sposób oddaje ten związek (łac. ordo - porządek, reguła, zgromadzenie, zakon). Przypomnijmy, że nagradzanie osób za czyny męstwa, poświęcenia czy mądrości, ma tradycję sięgającą czasów starożytnych. W średniowieczu znane były odznaki wyróżnień noszone na zbrojach i płaszczach rycerskich, a później przewieszane na łańcuchach i wstęgach. W tym czasie ordery były też odznaką przynależności do stowarzyszeń (bractw, związków) osób stanu rycerskiego. Z upływem czasu ordery związane zostały z nadawaniem odznaczonym praw szlacheckich. Odznaczani tworzyli grono kawalerów danego orderu, a ich zarząd stanowiły kapituły orderowe. Bractwo Orderu Świętego Stanisława jest stowarzyszeniem, które kultywuje właśnie tę tradycję, uaktualniając ją oraz realizując cele i zadania nakreślone przez fundatora Orderu. Rycerska tradycja orderowa przechowała się do dzisiaj w angielskim określeniu ceremonii nadawania orderu jako inwestytury (ang. investiture). Język francuski natomiast zachował formę orderu jako związku osób wyróżnionych, nazywając ceremonię odznaczania przyjęciem do orderu (franc, réception dans l'ordre).

Działalność Dam i Kawalerów wznowionego Orderu Świętego Stanisława w Polsce zapoczątkowana została w 1996 roku. Stowarzyszenie p.n. Bractwo Orderu Świętego Stanisława zarejestrowano najpierw w Sądzie Wojewódzkim w Bielsku-Białej, a następnie w 1998 r. przeniesiono do Krakowa. Pierwsze lata działalności prowadzono we współpracy z Juliuszem Nowiną-Sokolnickim i jego kapitułą w Anglii, zastrzegając dla Kapituły Polskiej wyłączność do wnioskowania o przyznanie Orderu Świętego Stanisława dla osób z terenu Polski6. Współpraca ta trwała do 2001 r. i zakończyła się powołaniem w styczniu 2002 r. samodzielnej Wielkiej Kapituły Orderu Świętego Stanisława z siedzibą w Krakowie. Motywem rozstania się Kapituły Polskiej z "kapitułą londyńską" były istotne różnice w pojmowaniu i realizacji ideowego przesłania królewskiego Orderu6. W konsekwencji, Order Świętego Stanisława w pełni "powrócił" z emigracji do kraju, a w wydanym w dniu 8 maja 2002 r. komunikacie m. in. stwierdzono, iż od tej chwili Wszelkie inne grupy mieniące się kapitułami Orderu Świętego Stanisława mają charakter uzurpatorski i nielegalny.

Funkcjonująca w Krakowie Kapituła nawiązując do tradycji narodowych w nagradzaniu wybitnych osiągnięć zarówno cywilnych jak i wojskowych, cnót obywatelski i znamienitych zasług położonych w czasie pokoju lub wojny dla chwały i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, honoruje wybrane przez siebie osoby pięcioklasowym Orderem Świętego Stanisława (8).

Wśród dotychczas wyróżnionych jest również kilkanaście osób związanych miejscem zamieszkania lub pracy z terenem diecezji tarnowskiej. Do nich m. in. należą: ksiądz dziekan i proboszczowie, prezydent miasta i wiceburmistrz, właściciele i dyrektorzy dużych firm, przedstawiciele różnych zawodów i dziedzin wykształcenia. Oto ich nazwiska (w nawiasie podano rok nadania Orderu): Stanisław Pagacz (1997), ks. Władysław Bielatowicz (2000), Krzysztof Gawor (2007), ks. Władysław Pasiut (2007), Stanisław Szefer (2007), Aleksandra Świderska (2007), Stanisław Bańbor (2009), Stanisław Kuta (2009),    ks. Paweł Postawa (2009), Kazimierz Smolak (2009), ks. Wiesław Znamirowski (2009), Grzegorz Knapik (2010), Tomasz Petelicki (2010), Marek Roleski (2010),    Ryszard Ścigała (2010), Kinga Witek (2010), Kazimierz Witkowski (2010), Maria Witkowska (2010). Nadanie Orderów tym osobom jest aktem uznania dla ich dokonań w działalności na rzecz dobra wspólnego i pomocy potrzebującym, a zarazem świadectwem żywotności ideałów rycerskich, które uosabia Św. Stanisław ze Szczepanowa - syn tej samej ziemi co my.

Ogólnonarodowy charakter patronatu św. Stanisława BM pierwszego z rodowitych Polaków w poczet świętych łacińskich wpisanegoB ma do spełnienia istotne funkcje społeczne i polityczno-narodowe. Jest elementem jednoczącym i wzmacniający narodową wspólnotę. W jego treści odczytujemy: honor i odwagę, troskę o ubogich i ład moralny, dbałość o dobro publiczne. A zatem, prawda wydobyta w symbolice wznowionego Orderu Świętego Stanisława jest ważnym przekazem łączącym historię ze współczesnością.

Stanisław Pagacz

1. Szczegółowy opis insygniów orderowych autor zamieścił w artykułach Niezapomnia-ny Order Świętego Stanisława "Nasz Dziennik" Nr 101 z dnia 29 maja 1998 r. oraz Nagroda i zachęta "Dziennik Polski" Rok LIV Nr 175 (16 448) z dnia 28 lipca 1998 r.

2. S. Łoza, Kawalerowie Orderu Świętego Stanisława 1765-1813, Warszawa 1925, s. 8. Kompletne spisy Kawalerów Orderu Świętego Stanisława kreowanych w 1765 r. obejmują 42 osoby (razem z królem).

3. Orderem uhonorowano dziewięć osób w 1809 r., siedem osób w 1812 r. i dwie osoby w 1813 r.

4. Inż. Jan Libront w 1979 r. pełnił funkcję ministra, a w latach 1981-1985 funkcję premiera w Rządach RP na Uchodźstwie powoływanych przez Juliusza Nowinę-Sokolnickiego.

5. Biuletyn Kawalerów Orderu Św. Stanisława Nr 1, Kraków 1998.

6. Szczegółowe powody zaniechania współpracy Kapituły Polskiej z "kapitułą londyńską" Juliusza Nowiny-Sokolnickiego podane zostały w wydawanych w Krakowie Biuletynach Kawalerów Orderu Św. Stanisława Nr 6/2001, Nr 7/2002 Nr 9/2004

7. Biuletyn Kawalerów Orderu Św. Stanisława Nr 7, Kraków 2002 s. 5

8. Tamże, s. 6.

9. Wincenty z Kielc (Kielczy), Vita maior, ok. 1260 r.
wstecz



              Strona Bractwa Orderu Świętego Stanisława