PUBLIKACJE  >  ARTYKUŁY  >  SZCZEGÓŁY
1998-07-28
Order Świętego Stanisława: nagroda i zachęta
Żyjemy w czasach, w których wiele zapomnianych symboli narodowych zostaje odkurzonych i wyciągniętych na światło dzienne. Do tego rodzaju pamiątek historycznych należy niewątpliwie Order Świętego Stanisława - symbol królewskiego hołdu dla zamordowanego w 1079 r. biskupa krakowskiego Stanisława ze Szczepanowa. Przechodził burzliwe dzieje, a dziś - choć nie znajdziemy go wśród polskich odznaczeń państwowych - nie uległ zapomnieniu.

Order Świętego Stanisława stanowił złoty ośmiorożny krzyż maltański, o ramionach na awersie pokrytych czerwoną emalią (lub szlifowanym szkłem rubinowym) z pozostawieniem złotych obrzeży na krawędzi i zakończonych złotymi kulkami. Między ramionami krzyża znajdowały się cztery złote orły (wykonywane były także z blachy miedzianej) emaliowane na biało. We wcięciach ramion krzyża umieszczone zostały różyczki z listkami. W środku, na biało emaliowanej tarczy i otoczonej zielonym wieńcem laurowym, umieszczono wizerunek św. Stanisława w szatach biskupich z pastorałem w ręku, a po obu stronach postaci dwie litery "S.S." (Sanctus Stanislaus). Rewers ramion krzyża był złoty, zaś pośrodku również na biało emaliowanej tarczy okrągłej, w wieńcu laurowym widniał spleciony monogram królewski "S.A.R" (Stanislaus Augustus Rex).

Krzyż orderowy zawieszano na czerwonej wstędze, z białym paskiem wzdłuż obu brzegów, która była przepasana przez prawe ramię do lewego boku. Szerokość wstęgi wynosiła ok. 100 mm. Ponadto kawalerowie Orderu św. Stanisława nosili przyszytą na lewym boku ośmiopromienną, srebrną gwiazdę orderową, w środku której znajdował się wieniec wawrzynowy, połączony złotą wstążką. W otoku tarczy umieszczona była haftowana złotymi nićmi dewiza orderu "PRAEMIANDO INCITAT", co znaczy: Nagradzając - Zachęca. Osoby duchowne nosiły order na wstędze węższej niż przepisowa, zawieszonej na szyi, względnie przewieszonej na piersi.

Wykonywanie odznak orderowych, podobnie jak to się miało z odznakami orderów Orła Białego i wojskowego Virtuti Militari, zależało od fantazji złotnika, który je robił oraz od zamożności odznaczonego. Stąd wielka różnorodność odznak (wielkość, orły koronowane lub nie itp.).

Datą ustanowienia Orderu Świętego Stanisława jest 7 maja 1765 r.

W dniu tym bowiem król Stanisław August Poniatowski podpisał ustawę zawierającą statut orderu.

Statut Orderu Świętego Stanisława składał się z 12 artykułów, z których pierwszy podawał opis oznak orderowych, drugi natomiast określał liczbę kawalerów na 100 osób (nie licząc króla, kawalerów Orderu Orła Białego i cudzoziemców). Kandydat do orderu musiał udowodnić szlacheckie pochodzenie od czterech pokoleń, zarówno po mieczu jak i po kądzieli. W zakres obowiązków uhonorowanego wchodziły: dozgonna wierność i życzliwość wobec króla i Rzeczypospolitej, wspomaganie ubogich i pomoc uciśnionym oraz świadczenia finansowe. Przy odbiorze orderu każdy kawaler był statutowo zobowiązany do jednorazowej wpłaty 25 czerwonych złotych (dukatów), co rok 4 czerwone złote na publiczny szpital Dzieciątka Jezus w Warszawie. Należało również zapłacić do rąk Jałmużnika orderowego 2 złote na Kancelarię, a co rok 1 czerwony złoty na żałobne nabożeństwa za dusze zmarłych kawalerów orderu.

Do orderu przypisany był uroczysty ubiór, który z upływem czasu ukształtował się zwyczajowo. "Kurier Warszawski^" nr 110 z dnia 8 maja 1824 r., tak podaje opis stroju używanego przez kawalerów Orderu Świętego Stanisława: Ubiór galowy kawalerów tegoż orderu był następujący: kontusz biały, obłożony szlakiem litym używanym przy pasach, żupan pąsowy w złote kwiaty, ci zaś, którzy nie nosili ubioru polskiego, mieli suknię wierzchnią białą z takimże szlakiem, a kamizelkę i spodnie pąsowe w złote kwiaty. Temże postanowieniem obowiązani byli kawalerowie na wielkiej wstędze w dzień 8-go maja, jako w uroczystość orderu: patronu królestwa polskiego, tudzież w dnie galowe jak oto elekcji, koronacji, urodzin królewskich itp. wszędzie, gdzie król znajdować się będzie, a jeśliby który z kawalerów tego nie dopełnił, złożyć musiał czerwony złoty dla ubogich w ręce jałmużnika.

Jak podaje Stanisław Łoza, w okresie panowania Stanisława Augusta nadano ogółem 1744 ordery. Ich ilość w poszczególnych latach kształtowała się różnie. Przykładowo w 1765 r. w gronie kawalerów orderu znalazły swoje miejsce 42 osoby, w 1766 r. - 33 osoby, w 1767 r. - 26 osób. W latach 1771 - 1780 średnia liczba odznaczonych wynosiła 36 osób, a w latach 1781 - 1790 średnia ta wzrosła prawie dwukrotnie i wynosiła 68 osób rocznie. W ostatnich latach Rzeczypospolitej liczba rozdań Orderu Świętego Stanisława (podobnie jak Orderu Orła Białego) wzrosła w jeszcze bardziej wyraźny sposób. Rekordowym rokiem był 1791, w którym uhonorowano nim blisko 200 osób. Rozdawnictwo orderów Stanisław August kontynuował jeszcze po swej abdykacji w 1795 r. Z ogólnej liczby odznaczonych Orderem Świętego Stanisława, cudzoziemcy stanowili ok. 10 proc. Krytykowano wówczas króla za zbytnią rozrzutność w nadawaniu orderów. To przesadzone opinie. Godne uwagi natomiast wydaje się być podkreślenia to, że wśród odznaczonych znajdujemy nie tylko ówczesnych polityków z kręgów zbliżonych do monarchy, ale również wybitnych naukowców, którzy swym twórczym dorobkiem tworzyli fundamenty polskiej nauki.

W okresie Księstwa Warszawskiego

król Fryderyk August, jako książę warszawski, postanowieniem z dnia 16 lutego 1809 r. reaktywował Order Świętego Stanisława. Jednocześnie wznowiona została opłata orderowa na rzecz szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, a egzekwowanie podatku zalecono ministrowi policji. Zgodnie z wydanym w tej sprawie okólnikiem, osoby odznaczone orderem winny były uiścić 4 czerwone złote rocznie, wliczając zaległości z lat 1792-1795. Okres między trzecim rozbiorem Polski a rokiem 1807 ulegał przedawnieniu i ewentualne uregulowanie zaległości za ten okres pozostawiono sumieniu dłużników. W krótkim okresie trwania Księstwa Warszawskiego odznaki orderowe nie uległy zmianom poza wstęgą, w której zamiast stanisławowskiego jednego białego prążka po brzegach, umieszczono dwa. Dawniej mianowani kawalerowie, bez specjalnego zezwolenia monarszego, nie mieli prawa noszenia wstęgi nowego wzoru. Zachowane zostały także zasady statutowe nadawania orderu z XVIII w. poza jednym wyjątkiem. Stworzono mianowicie precedens nadania Orderu Świętego Stanisława za zasługi wojskowe, co do 1813 roku nie było przewidziane. W roku 1813 Orderem Świętego Stanisława uhonorowany został gen. Ludwik Pac, uczestnik kampanii wojennych do 1814 r., a później jeden z dowódców w powstaniu listopadowym. Order dostał po bitwie pod Lutzen. W czasach Fryderyka Augusta Order Świętego Stanisława nadawano bardzo rzadko. W okresie sześciu lat otrzymało go tylko 18 osób.

W Królestwie Polskim

Order Świętego Stanisława został utrzymany, z tym, że car Aleksander I dekretem z dnia 1 grudnia 1815 r. dokonał zmian w dotychczasowym statucie orderowym. Order podzielony został na cztery klasy, różniące się rozmiarami, wstęgami oraz gwiazdami lub ich brakiem. Klasa 1 orderu zachowała dotychczasową formę oznak tego odznaczenia oraz sposób ich noszenia - krzyż na wstędze orderowej ok. 110 mm szerokości noszonej przez prawe ramię do lewego boku oraz gwiazda orderowa przypięta do surdutu na lewej stronie piersi. W klasie II krzyż noszony na wstążce szerokości ok. 75 mm przewieszonej przez szyję oraz gwiazda orderowa na lewej stronie piersi (tak jak w przypadku kl. I). W klasie III krzyż orderowy na wstążce w czasie noszenia zawieszony na szyi (tak jak kl. II) lecz już bez gwiazdy orderowej. Klasa IV - sam krzyż orderowy z wstążką o szerokości ok. 37 mm, noszony był na piersi "przy dziurce guzika od sukni", na rewersie krzyża orderowego i na gwieździe, zamiast monogramu S.A.R. wprowadzono inicjały A.R.P. (Alexander Rex Polo-niae). Wielkości oznak orderowych dla różnych klas były zróżnicowane. Wstęga orderowa zachowywała barwę i formę z czasów Księstwa Warszawskiego, tj. dwa białe paski na jej brzegach.

Prawo ubiegania się o przyznanie Orderu Świętego Stanisława przysługiwało wszystkim oficerom, urzędnikom oraz tym pracownikom wojskowym i cywilnym, którzy wcześniej uzyskali "Znak Honorowy za 35 lat Nieskazitelnej Służby". Wprowadzono zasadę, że Nikt odtąd nie będzie zaszczycony orderem wyższej klasy, jeżeli orderu niższej poprzednio nie uzyskał. Podatek orderowy na rzecz szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie został utrzymany, przy czym zróżnicowano opłatę w zależności od posiadanej klasy. Wszyscy odznaczeni otrzymywali tytuł Kawalera Orderu Świętego Stanisława, a także uprawnienie do uzyskania szlachectwa.

Następca Aleksandra I na tronie rosyjskim i polskim, car Mikołaj 1, wprowadził do przepisów Orderu Świętego Stanisława dalsze zmiany. Między innymi w 1829 r. zniósł opłaty na rzecz szpitala Dzieciątka Jezus, w zamian za nałożoną na kawalerów wysoką opłatę stemplową. Niektórym kawalerom przyznano jednak "komandorię", wprowadzając dodatkowy element oznaki orderowej w postaci złotej korony, umieszczonej nad górnym pionowym ramieniem krzyża. Dla tych wyróżnionych (z grona tzw. komandorów lub kawalerów pensjonowanych) przewidziano wysokie uposażenie, zależne od posiadanej klasy orderu, wypłacane przez skarb Królestwa Polskiego. Ponadto osoba wyróżniona I klasą orderu nabywała dla siebie i dla swych potomnych tytuł szlachecki.

W ciągu 15 lat istnienia Królestwa Polskiego, odznaczono bardzo wiele osób. Najwięcej rozdano orderów klasy IV, dostępnej dla licznych rzesz urzędników cywilnych i wojskowych. Wraz z insygniami orderu wydawano patenty podpisywane przez cara i kontrasygnowane przez ministra - sekretarza Królestwa Polskiego.

Po upadku powstania listopadowego car Mikołaj I dekretem z dnia 17(29) listopada 1931 r. włączył Order Świętego Stanisława (podobnie jak Order Orła Białego) do systemu orderowego Rosji. Ten już nie polski order zmienił formę zewnętrzną krzyża (polskie orły zastąpiono dwugłowymi carskimi), a wizerunek św. Stanisława na awersie zastąpiono monogramem "S.S.". Początkowo order miał cztery klasy, a od 1839 r. - trzy klasy. W drugiej połowie XIX wieKu Order Świętego Stanisława stał się bardzo powszechnym odznaczeniem rosyjskim. Otrzymywało go tysiące Rosjan, ale i wielu Polaków za wierną służbę cesarstwu. Car Mikołaj I i jego następcy umyślnie rozdawali Order Świętego Stanisława w dużych ilościach. Został umieszczony na najniższym miejscu w hierarchii orderowej.

Z chwilą abdykacji cara Mikołaja II w marcu 1917 r. nadawanie orderu wygasło.

Odrodzona Rzeczypospolita Polska i jej władze nie wznowiły Orderu Świętego Stanisława. Nadawanie orderu zostało reaktywowane dopiero dekretem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie wydanym dnia 9 czerwca 1979 r. w Londynie. W treści dekretu stwierdzono między innymi: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie wraz z Delegatami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, rezydującymi zarówno u; Kraju, jak i we wszystkich wielkich środowiskach Emigracji Polskiej na świecie, biorąc pod uwagę w obecnym okresie dziejowym natężenie walki o prawa człowieka w oparciu o doktryny chrześcijańskie, szczególnie gdy syn Narodu Polskiego, Jego świątobliwość Papież Jan Paweł U głosi z siedziby Piotrowej całemu światu, publicznie i odważnie, zasady chrześcijańskiej wolności człowieka i obywatela, co w dawnej Polsce, po raz pierwszy w historii Kościoła, czynił jego poprzednik sprzed 900 lat, biskup krakowski, Patron Narodu, męczennik za obronę polskiego ludu i jego wiary, św. Stanisław ze Szczepanowa, ku czci którego ostatni Król Polski, Stanisław August Poniatowski ustanowił Order Jego Imienia - reaktywuje jego nadawanie i związaną z tym aktywność społeczną. Tak postanowiliśmy w obecnym wielkim jubileuszowym roku 900-lecia śmierci Obrońcy Wiary i Narodu Polskiego, Biskupa - Męczennika, Świętego Stanisława. (...) Odtąd jego tradycje kultywować będą zastępy nowych pokoleń rycerzy Orderu, których szlachetność ten Order będzie potwierdzał.

Nowym i jednocześnie kolejnym ósmym Wielkim Mistrzem Orderu Świętego Stanisława został Juliusz Sokolnicki, syn hrabiego Antoniego Sokolnickiego z rodu Nowina, który nadal pełni tę funkcję.

Dekretem Prezydenta RP na Uchodźstwie z dnia 15 września 1990 r. Order Świętego Stanisława wyłączony został spod jurysdykcji Rzeczypospolitej Polskiej, otrzymując rangę międzynarodowego odznaczenia rycerskiego i nazwę "Suwerenny Order Świętego Stanisława". Jednocześnie poprawiono dotychczasowy Statut Orderu, ustanawiając Konstytucję Orderu Świętego Stanisława. Zasadnicze założenia i cele orderu sformułowane zostały w dwóch pierwszych artykułach Konstytucji.

Art. I. Suwerenny Order świętego Stanisława jest kontynuację i spadkobiercą szlachetnego Orderu ustanowionego w i765 r. przez Króla Polski Stanisława II Augusta Poniatowskiego, zadedykowanego św. Stanisławowi Biskupowi Krakowa, zamęczonemu w 1079 r. Odtąd na zawsze będzie on kontynuował wartości i tradycje z relikwiarza wartości nadanych mu przez jego założyciela i Pierwszego Wielkiego Mistrza.

Celami Orderu są:

a. Rozwijanie zrozumienia pomiędzy narodami świata poprzez włączenie do Orderu przedstawicieli wszystkich narodów, wiar i religii, a poprzez to budowa prawdziwego braterstwa pomiędzy ludźmi.

b. Afirmowanie wiary w Najwyższego Stwórcę, Wszechmocnego Boga.

c. Podtrzymanie ducha rycerskiego na świecie i wspieranie rycerskich tradycji, ówczesnych odznaczeń militarnych.

d. Dostarczenie poprzez działalność charytatywną pomocy potrzebującym i poszkodowanym ludziom, wspierając szpitale, hospicja, sierocińce, domy dla niepełnosprawnych i inne tego typu instytucje.

e. Nagradzanie służby na rzecz człowieczeństwa i praw człowieka na wszystkich polach aktywności.

f. Osiągnięcie pełnej terytorialnej niepodległości Kraju - siedziby Orderu.

W Polsce wejście w sferę odznaczenia następuje zasadniczo poprzez działalność w Bractwie Orderu Świętego Stanisława - stowarzyszeniu o charakterze dobroczynnym, które opiera się na społecznym zaangażowaniu członków. Terenowymi jednostkami Bractwa są komandorie, które organizują Damy i Kawalerów Orderu oraz kandydatów wokół zadań statutowych Bractwa i celów konstytucyjnych orderu. Bractwo współpracuje z Wielkim Mistrzem i Wielką Kapitułą Orderu w Londynie.

Stanisław Pagacz
wstecz



              Strona Bractwa Orderu Świętego Stanisława