PUBLIKACJE  >  ARTYKUŁY  >  SZCZEGÓŁY
1998-05-29
Niezapomniany Order Świętego Stanisława

Żyjemy w czasach, których charakterystyczną cechą jest także to, że wiele zapomnianych symboli narodowych zostaje odkurzonych i wyciągniętych na światło dzienne. Do tego rodzaju pamiątek historycznych należy niewątpliwie Order Świętego Stanisława - symbol królewskiego hołdu dla zamordowanego w 1079 r. biskupa krakowskiego Stanisława ze Szczepanowa.

Przechodził on burzliwe dzieje, a dziś - choć nie znajdziemy go w polskim systemie odznaczeń państwowych - nie uległ zapomnieniu. Jest nie tylko poszukiwanym walorem falerystycznym, ale także przedmiotem zainteresowania wielu potencjalnych jego posiadaczy.

Order Świętego Stanisława stanowił złoty ośmiorożny krzyż maltański, o ramionach na awersie pokrytych czerwoną emalią (lub szlifowanym szkłem rubinowym) z pozostawieniem złotych obrzeży na krawędzi i zakończonych złotymi kulkami. Między ramionami krzyża znajdowały się cztery złote orty polskie (wykonywane były także z blachy miedzianej) emaliowane na biało. We wcięciach ramion krzyża umieszczone zostały różyczki z listkami. W środku krzyża, na biało emaliowanej tarczy i otoczonej zielonym wieńcem laurowym, umieszczono wizerunek św. Stanisława w szatach biskupich z pastorałem w ręku, a po obu stronach postaci dwie litery "S.S." (Sanctus Stanislaus). Rewers ramion krzyża był złoty, zaś pośrodku również na biało emaliowanej tarczy okrągłej, w wieńcu laurowym widniał spleciony monogram królewski "S.A.R" (Stanislaus Augustus Rex). Krzyż orderowy zawieszony był na czerwonej wstędze z białym paskiem wzdłuż obu brzegów, która była przepasana przez prawe ramię do lewego boku. Szerokość wstęgi wynosiła ok. 100 mm. Ponadto, kawalerowie Orderu św. Stanisława nosili przyszytą na lewym boku ośmiopromienną, srebrną gwiazdę orderową, pośrodku której znajdował się wieniec laurowy zielony, połączony złotą wstążką. W otoku tarczy umieszczona była haftowana złotymi nićmi dewiza orderu "PRAEMIANDO INCITAT", co znaczy: Nagradzając - Zachęca (dewiza ta jest jedną z najpiękniejszych i najbardziej uzasadniających potrzebę istnienia orderów). W środku gwiazdy orderowej została umieszczona srebrzysta tarcza okrągła z monogramem królewskim S.A.R. Kawalerowie orderu Orła Białego oraz duchowni nosili Order na wstędze węższej niż przepisowa, zawieszonej na szyi.

Wykonywanie odznak orderowych, podobnie jak to się miało z odznakami orderów Orła Białego i wojskowego Virtuti Militari, zależało od fantazji złotnika, który je robił, oraz od zamożności odznaczonego. Stąd wielka różnorodność odznak (różna wielkość krzyży, orty koronowane lub nie, krzyże wydłużone itp.).

Datą ustanowienia Orderu Świętego Stanisława jest dzień 7 maja 1765 r., w dniu tym bowiem król Stanisław August Poniatowski podpisał ustawę zawierającą statut orderu. Ten akt prawny spisany został na pergaminie w dwu kolumnach, z których lewa zawiera tekst w języku łacińskim, prawa w języku polskim. Na początku aktu namalowany jest herb królewski Stanisława Augusta: w tarczy pięciopolowej "Orzeł Biały" i "Pogoń" oraz herb rodowy króla: "Ciołek" w polu sercowym; tarcza otoczona wstęgą i łańcuchem Orderu Orła Białego. Pod nim preambuła, w której między innymi czytamy: "Wszem wobec y każdemu z osobna wiadomo czyniemy, iż My z Rządzenia Naywyższey Opatrzności zgodnemi Oboyga Narodów Głosami y podług przepisu Praw Rzeaypospolitey na Tron Królestwa tego będąc wyniesieni, do troskliwego okolą powszechnego dobra starania wielce skuteczną pomocą bydż sądziemy, aby cnota pobożnych y Oyczyznie zasłużonych Ludzi Nam dobrze zalecona, sprawiedliwy nayprzód wzgląd znaydowała a potym Ich także zasługi iakowym publicznym Łaski Naszey Krolewskiey zaszczytem ozdobione byty; y żeby się przez takowy sposob wszyscy do chwalebnego w dobrym naśladowania y do naycelniejszych dla Rzeczypospolitey y ku Nam czynności zachęcali..."

Pierwsze nadanie Orderów Świętego Stanisława odbyło się w dzień imienin króla, w środę, 8 maja 1765 r. Po uroczystej Mszy odprawionej w kościele parafialnym Św. Krzyża w Warszawie, 35 osób dostąpiło zaszczytu nominacji na kawalerów Orderu Świętego Stanisława.

Równocześnie z insygniami Orderu św. Stanisława wręczane były dyplomy orderowe pisane na papierze zwykłym w języku łacińskim i podpisywane przez króla i królewskiego sekretarza pieczęci mniejszej. Jak podaje Stanisław Łoza, w okresie panowania Stanisława Augusta (1765-1795), nadano ogółem 1744 ordery. Rekordowym rokiem był 1791, w którym uhonorowano nim blisko 200 osób. Rozdawnictwo Orderów Stanisław August kontynuował jeszcze po swej abdykacji w 1795 r. Z ogólnej liczby odznaczonych Orderem Świętego Stanisława, cudzoziemcy stanowili ok. 10 proc. Publicyści zajmujący się problematyką odznaczeń, krytykowali wówczas króla za zbytnią rozrzutność w nadawaniu Orderów. To przesadzone opinie. Godnym uwagi natomiast wydaje się być fakt, że wśród odznaczonych Orderem Świętego Stanisława znajdujemy nie tylko ówczesnych polityków z kręgów zbliżonych do monarchy, ale również wybitnych naukowców, którzy swym twórczym dorobkiem tworzyli fundamenty polskiej nauki.

W okresie Księstwa Warszawskiego (1807-1813), król Fryderyk August, jako książę warszawski, postanowieniem z dnia 16 lutego 1809 r. reaktywował Order Świętego Stanisława. Jednocześnie wznowiona została opłata orderowa na rzecz szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, a egzekwowanie podatku zalecono ministrowi policji. W krótkim okresie trwania Księstwa Warszawskiego odznaki orderowe nie uległy zmianom poza wstęgą, w której zamiast stanisławowskiego jednego prążka białego po brzegach, umieszczono dwa. Zachowane zostały także zasady statutowe nadawania Orderu z XVIII w. poza jednym wyjątkiem. Stworzono mianowicie precedens nadania Orderu Świętego Stanisława za zasługi wojskowe, co do 1813 roku nie było przewidziane. W roku 1813 Orderem Świętego Stanisława uhonorowany został gen. Ludwik Pac (1780, +1835), uczestnik kampanii wojennych do 1814 r., a później jeden z dowódców w Powstaniu Listopadowym. W czasach Fryderyka Augusta nadawanie Orderu Świętego Stanisława było bardzo nieliczne. W okresie sześciu lat otrzymało go tylko 18 osób.

W Królestwie Polskim (1815-1830) Order Świętego Stanisława został utrzymany, z tym, ze car Aleksander I dekretem z dnia 1 grudnia 1815 r. dokonał zmian w dotychczasowym statucie orderowym. Order podzielony został na cztery klasy różniące się rozmiarami, wstęgami oraz gwiazdami lub ich brakiem. Na rewersie krzyża orderowego i na gwieździe, zamiast monogramu S.A.R wprowadzono inicjały A.R.P (Alexander Rex Poloniae). Wielkości oznak orderowych dla różnych klas były zróżnicowane. Wstęga orderowa zachowywała barwę i formę z czasów Księstwa Warszawskiego, tj. dwa białe paski na jej brzegach.

Następca Aleksandra I na tronie rosyjskim i polskim, car Mikołaj I wprowadził do przepisów Orderu Świętego Stanisława dalsze zmiany. Między innymi w 1829 r. zniósł opłaty na rzecz szpitala Dzieciątka Jezus, w zamian za nałożoną na kawalerów wysoką opłatę stemplową. Niektórym kawalerom przyznano jednak "komandorię", wprowadzając dodatkowy element oznaki orderowej w postaci złotej korony, umieszczonej nad górnym pionowym ramieniem krzyża. Dla tych wyróżnionych (z grona tzw. Komandorów lub kawalerów pensjonowanych) przewidziano wysokie uposażenie, zależne od posiadanej klasy Orderu, wypłacane przez skarb Królestwa Polskiego. Ponadto, osoba wyróżniona I klasą Orderu nabywała dla siebie i dla swych potomnych tytuł szlachecki.

Po upadku Powstania Listopadowego car Mikołaj I dekretem z dnia 17(29) listopada 1831 r. włączył Order Świętego Stanisława (podobnie jak Order Oda Białego) do systemu orderowego Rosji. Ten już niepolski Order zmienił formę zewnętrzną krzyża (polskie orły zastąpiono dwugłowymi carskimi), a wizerunek św. Stanisława na awersie zastąpiono monogramem "S.S.". Początkowo Order miał cztery klasy, a od 1839 r. - trzy klasy. W drugiej połowie XIX wieku Order Świętego Stanisława stał się bardzo powszechnym odznaczeniem rosyjskim. Otrzymywało go tysiące Rosjan, ale i wielu Polaków za wierną służbę cesarstwu. Car Mikołaj I i jego następcy umyślnie rozdawali Order Świętego Stanisława w dużych ilościach, aby sponiewierać wszystko co polskie. Order został umieszczony na najniższym miejscu w hierarchii orderowej, a jego upowszechnienie spowodowało, że zupełnie stracił swą pierwotną wartość odznaczeniową.

Z chwilą abdykacji cara Mikołaja II w marcu 1917 r., nadawanie Orderu wygasło. Odrodzona w 1918 r. Rzeczpospolita Polska i jej władze nie wznowiły Orderu Świętego Stanisława.

Stanisław Pagacz

wstecz



              Strona Bractwa Orderu Świętego Stanisława